Smekelingen splijt publiek Epidauros

Vrijdag 7 en zaterdag 8 juli 2006 speelde De VeenFabriek Smekelingen in het vermaarde theater van Epidauros. Het was voor het eerst dat een Nederlands gezelschap was uitgenodigd om in het Hellenic Festival een Griekse tragedie ten tonele te brengen. De co-productie met het Griekse Theseum Ensemble heeft de gemoederen van de duizenden toeschouwers niet onberoerd gelaten. Nooit eerder was in dit theater, dat geroemd wordt om zijn akoustiek, zoveel electronica ingezet, en ook overigens werd de voorstelling als zeer onconventioneel ervaren: de Atheense koning Theseus die in een plissérok verscheen, een bode die op het toneel een sigaar rookt, een Griekse tragedie als rockconcert, rolverdubbelingen. “Na het Turks in de eerste voorstelling van het Festival — Aischylos Perzen in de regie van Theodoros Thersopoulos met Griekse en Turkse acteurs opende de voorstellingenreeks in Epidauros — nu alles Nederlands in de tweede: Nederlandse teskten, Nederlandse regie, Nederlandse vormgevers. Waar zijn de Grieken, waar is de Griekse taal gebleven in Epidauros?” klaagde een van de landelijke dagbladen, daarmee de gevoelens van een deel van het publiek verwoordend.

Daartegenover stond het grote enthousiasme van vele anderen. Toeschouwers kwamen op zaterdag terug om de voorstelling een tweede keer te zien. Voor een aantal was het een van de beste voorstellingen die ze de afgelopen tien jaar in Epidauros gezien hadden. Ook vele niet-Grieken in het publiek kwamen na afloop speciaal hun bijval betuigen. Al met al heeft de voorstelling precies teweeggebracht wat de Festivalorganisatie ook voor ogen stond: het tonen van nieuwe visies op het antieke theater, en het publiek confronteren met het onverwachte, niet met het conventionele.

Het grote vertaalproject voor deze voorstelling heeft in Epidauros een waardige afronding gekregen. De Nederlandse vertaling werd door Joanna Dullaart, beëdigd tolk-vertaalster, zeer letterlijk in het Nieuwgrieks vertaald. Op basis van deze verbindingstekst is door een Grieks team, bestaande uit de vertaalster en theatermaakster Evangelia Andritsanou, de dichter Yannis Zervas, en een aantal leden van het Theseum Ensemble onder leiding van Michael Marmarinos, een vertaling in het Nieuwgrieks gemaakt. Deze vertaling is vervolgens door mij weer naast mijn Nederlandse versie gelegd en naast het Oudgrieks, en op grond van mijn aanwijzingen verder genuanceerd. Het resultaat was een Griekse tekst die zeer dicht op de Nederlandse zat, waardoor in de voorstelling een zeer hechte tweetaligheid bereikt kon worden. In Griekenland is de tekst ook als boventiteling bij de voorstellingen gebruikt. De vertaling is zeer goed ontvangen, zowel bij het algemene publiek als in de Griekse pers, waar hij geprezen wordt om zijn schoonheid en helderheid.

Het Griekse avontuur is voor de makers een absoluut hoogtepunt geweest. De voorstelling bleef in de grote ruimte van het openluchttheater moeiteloos overeind, wat zeker geen vanzelfsprekendheid is. Veel voorstellingen die zijn gemaakt voor de grote zaal — en die daarom voornamelijk een frontaal perspectief hebben — zakken in Epidauros weg, omdat daar de toeschouwers om de ronde speelvloer heenzitten, en zij de acteurs dus ook van opzij en zelfs schuin van achteren zien. Bovendien kijkt het grootste deel van bovenaf naar de acteurs neer. Die andere zichtlijnen vereisen een andere speeltechniek en een ander gebruik van de ruimte. Het was een wonderlijke ervaring om tijdens de repetities het frontale perspectief geleidelijk te zien verschuiven naar het circulaire, zodat het uiteindelijk leek alsof de voorstelling speciaal voor deze ruimte was gemaakt. Dat kenmerkt het scherpe theatrale oog van zowel Paul Koek als Michael Marmarinos.