Antiek Theater Herman Altena » Theater

Op 30 juni en 1 juli 2007 was de Oresteia van NTGent | Toneelgroep Amsterdam op uitnodiging van de Münchner Kammerspiele tweemaal te zien in het Schauspielhaus München.

Op 25 november 2006 ging de Oresteia van NTGent | Toneelgroep Amsterdam in première in Amsterdam. Rondom de voorstelling waren verschillende activiteiten georganiseerd waarbij Antiek Theater betrokken was.

Lezing Griekenlandcentrum Gent
Op 8 november gaf Herman Altena in Gent een lezing over ‘De Griekse tragedies van Johan Simons en Paul Koek’ voor het Griekenlandcentrum van de Universiteit Gent. Zie verder onder links ‘Griekenlandcentrum Gent’.

Onder vertalers, Stadsschouwburg Amsterdam
Op 30 november spraken Janine Brogt en Herman Altena voorafgaand aan de voorstelling van de Oresteia in de Amsterdamse Stadsschouwburg een uur lang over het vertalen en bewerken van Aischylos’ trilogie. Janine Brogt vertaalde en bewerkte het stuk voor de voorstelling die Het Nationale Toneel in het voorjaar 2006 heeft gespeeld. De ontmoeting stond onder leiding van Carel Alphenaar en was georganiseerd in het kader van tamtam 06 onder de titel ‘onder vertalers’.

De teksten voor deze twee voorstellingen zijn zeer verschillend van aard, en dat hangt direct samen met de opdracht die de vertalers meekregen van de makers. Janine Brogt schreef een opera-achtig libretto, met kortere zinnen en vrijere omgang met de oorspronkelijke beeldentaal, terwijl Herman Altena zocht naar een speelbare tekst die de kenmerkende vormaspecten van het origineel zoveel mogelijk recht doet. De vergelijking van een korte passage illustreert de verschillen:

ORESTEIA
openingswoorden eerste deel
Vertaling en bewerking Janine Brogt:

Goden verlos mij van mijn wacht
die mij hier als een hond houdt vastgeketend
op het dak van het huis van Atreus’ zonen,
kop op de poten, nacht na nacht.
Een jaar al zie ik maan en sterren gaan,
stralende heersers die onaangedaan
zomer op winter laten volgen,
maar nooit het vuur vertonen
waar ik op wacht:
dat is het sein, het vuur, het teken
dat Troje is gevallen.

…

Waar komt dat licht vandaan?
Nieuw licht in het duister?
Een baken? Aan de horizon?
Het wordt sterker.
Dat is het!
Roep de koningin.
Troje is gevallen.
Eindelijk! Eindelijk!
Wek heel het paleis!
Agamemnon komt naar huis!

* * * * *
ORESTEIA
openingswoorden eerste deel
Vertaling Herman Altena
Goden, u vraag ik om bevrijding van deze last,
de jarenlange wacht, waarbij ik op het paleis
van Atreus’ zonen, rustend op mijn ellebogen
zoals een hond, de kennis heb verworven van
de nachtelijke samenscholing van de sterren:
welke de mensen winterstorm en zomer brengen,
stralende machthebbers, afstekend tegen de hemelsfeer,
en wanneer sterren ondergaan en opkomen.
Ook nu kijk ik waakzaam uit naar het afgesproken sein,
een stralend fakkelvuur dat nieuws uit Troje brengt,
en het bericht van de inname -

…

O, welkom, schijnsel van vuur, dat in de nacht het licht
aankondigt van de dag, het aantreden in Argos
van talloze koren, om deze gebeurtenis te vieren.
Ioe, ioe.
Agamemnons vrouw geef ik een helder teken om
zich op te richten van haar bed en dadelijk
in jubel uit te barsten bij dit fakkellicht,
ten gunste van haar huis, zo waar de stad Troje
veroverd is, naar nu die oplichtende gloed bericht.

Vrijdag 7 en zaterdag 8 juli speelde De VeenFabriek Smekelingen in het vermaarde theater van Epidauros. Het was voor het eerst dat een Nederlands gezelschap was uitgenodigd om in het Hellenic Festival een Griekse tragedie ten tonele te brengen. De co-productie met het Griekse Theseum Ensemble heeft de gemoederen van de duizenden toeschouwers niet onberoerd gelaten. Nooit eerder was in dit theater, dat geroemd wordt om zijn akoustiek, zoveel electronica ingezet, en ook overigens werd de voorstelling als zeer onconventioneel ervaren: de Atheense koning Theseus die in een plissérok verscheen, een bode die op het toneel een sigaar rookt, een Griekse tragedie als rockconcert, rolverdubbelingen. “Na het Turks in de eerste voorstelling van het Festival — Aischylos Perzen in de regie van Theodoros Thersopoulos met Griekse en Turkse acteurs opende de voorstellingenreeks in Epidauros — nu alles Nederlands in de tweede: Nederlandse teskten, Nederlandse regie, Nederlandse vormgevers. Waar zijn de Grieken, waar is de Griekse taal gebleven in Epidauros?” klaagde een van de landelijke dagbladen, daarmee de gevoelens van een deel van het publiek verwoordend.

Daartegenover stond het grote enthousiasme van vele anderen. Toeschouwers kwamen op zaterdag terug om de voorstelling een tweede keer te zien. Voor een aantal was het een van de beste voorstellingen die ze de afgelopen tien jaar in Epidauros gezien hadden. Ook vele niet-Grieken in het publiek kwamen na afloop speciaal hun bijval betuigen. Al met al heeft de voorstelling precies teweeggebracht wat de Festivalorganisatie ook voor ogen stond: het tonen van nieuwe visies op het antieke theater, en het publiek confronteren met het onverwachte, niet met het conventionele.

Het grote vertaalproject voor deze voorstelling heeft in Epidauros een waardige afronding gekregen. De Nederlandse vertaling werd door Joanna Dullaart, beëdigd tolk-vertaalster, zeer letterlijk in het Nieuwgrieks vertaald. Op basis van deze verbindingstekst is door een Grieks team, bestaande uit de vertaalster en theatermaakster Evangelia Andritsanou, de dichter Yannis Zervas, en een aantal leden van het Theseum Ensemble onder leiding van Michael Marmarinos, een vertaling in het Nieuwgrieks gemaakt. Deze vertaling is vervolgens door mij weer naast mijn Nederlandse versie gelegd en naast het Oudgrieks, en op grond van mijn aanwijzingen verder genuanceerd. Het resultaat was een Griekse tekst die zeer dicht op de Nederlandse zat, waardoor in de voorstelling een zeer hechte tweetaligheid bereikt kon worden. In Griekenland is de tekst ook als boventiteling bij de voorstellingen gebruikt. De vertaling is zeer goed ontvangen, zowel bij het algemene publiek als in de Griekse pers, waar hij geprezen wordt om zijn schoonheid en helderheid.

Het Griekse avontuur is voor de makers een absoluut hoogtepunt geweest. De voorstelling bleef in de grote ruimte van het openluchttheater moeiteloos overeind, wat zeker geen vanzelfsprekendheid is. Veel voorstellingen die zijn gemaakt voor de grote zaal — en die daarom voornamelijk een frontaal perspectief hebben — zakken in Epidauros weg, omdat daar de toeschouwers om de ronde speelvloer heenzitten, en zij de acteurs dus ook van opzij en zelfs schuin van achteren zien. Bovendien kijkt het grootste deel van bovenaf naar de acteurs neer. Die andere zichtlijnen vereisen een andere speeltechniek en een ander gebruik van de ruimte. Het was een wonderlijke ervaring om tijdens de repetities het frontale perspectief geleidelijk te zien verschuiven naar het circulaire, zodat het uiteindelijk leek alsof de voorstelling speciaal voor deze ruimte was gemaakt. Dat kenmerkt het scherpe theatrale oog van zowel Paul Koek als Michael Marmarinos.

Op 7 en 8 juli 2006 stond de voorstelling Smekelingen in het beroemde antieke theater van Epidauros. Hier worden sinds het midden van de jaren 1950 elke zomer Griekse tragedies en komedies opgevoerd door de belangrijkste Griekse theatergezelschappen, tijdens het Hellenic Festival. De laatste decennia worden ook mondjesmaat buitenlandse voorstellingen geprogrammeerd.

Euripides’ Smekelingen ging op 21 april 2006 in Leiden in première. De voorstelling was een coproductie van De VeenFabriek en het Griekse Theseum Ensemble. Paul Koek en Michael Marmarinos tekenden voor de regie, Herman Altena voor de vertaling.

Sinds 2005 heeft het Hellenic Festival een nieuwe directeur, Giorgos Loukos, die een aantal veranderingen heeft doorgevoerd. Zo heeft hij het aantal voorstellingen in Epidauros teruggebracht van tien naar zes, en worden de grote Griekse gezelschappen niet meer automatisch in het festival geprogrammeerd. De keuze voor vernieuwing uitte zich mede in de uitnodiging van De VeenFabriek, samen met het Theseum Ensemble. De artistiek leider van dit Atheense gezelschap, Michael Marmarinos, heeft in het verleden een spraakmakende voorstelling van Sophokles’ Antigone in Epidauros uitgebracht. Nu keerde hij terug als co-regisseur in een voorstelling die de gemoederen ook niet onberoerd liet. Kijk voor reacties »hier.

Voor Paul Koek en De VeenFabriek was het optreden in Epidauros een bekroning van een prachtig seizoen met zijn pas opgerichte nieuwe gezelschap. Het is de eerste keer dat een Nederlands gezelschap is uitgenodigd om tijdens het Hellenic Festival in Epidauros te spelen. Paul Koek heeft in 2002 met voorstellingen van Bacchanten (ZT Hollandia, regie Paul Koek en Johan Simons) in Athene en Thessaloniki veel opzien gebaard. Het is een van de voorstellingen waar in Griekenland nog steeds met veel bewondering over gesproken wordt.

Smekelingen was in zijn krachtige muzikale vorm absoluut vernieuwend binnen een festivaltraditie waarvan de esthetiek de laatste jaren vooral bepaald werd door een tamelijk risicoloos en traditioneel theatraal idioom.

Tijdens het Oerolfestival 2006 regisseerde Karina Kroft Euripides’ Ifigeneia in Aulis. In een duinpan met zicht op zee werden tussen 17 en 25 juni dertien voorstellingen gespeeld, in de vertaling van Herman Altena. Regie: Karina Kroft. Met Jacqueline Boot, Willemijn Kressenhof, Christopher Parren, Jorrit Ruijs en Waldemar Torenstra.