Vijf jaar theaterworkshops bij het Christelijk lyceum Zandvliet

In november 2015 vond op het Christelijk lyceum Zandvliet in Den Haag voor de vijfde maal de workshop tragediespelen plaats. De theaterdag is alleszins een gewaagde onderneming, maar kent telkens weer een inspirerend verloop en steevast een zeer geslaagde afloop.

’s Ochtends om negen uur starten een kleine twintig leerlingen met als enige voorkennis dat zij ’s avonds om acht uur een voorstelling van zo’n twintig minuten zullen spelen voor meer dan zeventig toeschouwers: medeleerlingen, docenten, vrienden en familie. Er zal een decor zijn, kostuums en grime, en muzikanten zullen de voorstelling begeleiden. De tekst die wordt gespeeld is een reeks ingekorte scènes uit een Griekse tragedie of, zoals dit keer, een Griekse komedie, de Kikkers van Aristophanes. De inhoud van het oorspronkelijke stuk is bij de leerlingen bekend, verder is alles nieuw. Wel hebben de leerlingen vooraf zelf aangegeven of ze graag willen acteren, meespelen in het koor, muziek maken, de vormgeving verzorgen of een inleiding geven voor de toeschouwers.

Hoe verloopt zo’n dag? Als samensteller van de speeltekst en als regisseur van de dag begin ik met een korte inleiding op de antieke opvoeringspraktijk. Kennis van de oorspronkelijke context helpt enorm bij het ontwikkelen van de voorstelling. We bekijken de ruimte waar we ’s avonds gaan spelen, bespreken een aantal basisideeën voor de vormgeving en scharen ons vervolgens om een grote tafel waar de tekst gezamenlijk wordt gelezen.

Na de lezing en het vaststellen van de rolverdeling gaan de leerlingen in groepen uiteen, voorzien van een aantal nauw omschreven basisopdrachten. De vormgevers krijgen een lijst met alle voorzieningen die voor de voorstelling nodig zijn en die zij zo veel mogelijk naar eigen inzicht gaan maken. Zij worden daarbij begeleid door twee docenten kunstvakken die dezelfde lijst al enige tijd eerder hebben ontvangen zodat de benodigde materialen op de dag zelf al aanwezig zijn. Er worden schappen gemaakt waar de kostuums en rekwisieten van alle personages worden verzameld, er worden decorstukken gebouwd en geschilderd. Dit jaar was een roeiboot nodig voor Charon, de schipper naar de Onderwereld. Die roeiboot was er ’s avonds dus, op wielen en daarmee verplaatsbaar. En er waren twee kikkerkoppen, gemaakt uit gaas en papier maché, groen, met reuze-ogen en een vette rode tong.

De muzikanten, het koor en de acteurs beginnen het repetitieblok in kleine groepen. De tekst is zo samengesteld dat twee acteursgroepen onafhankelijk van elkaar een aantal scènes kunnen repeteren, die dan ’s middags achter elkaar worden gezet. De meeste leerlingen hebben nog nooit gespeeld, dus ze krijgen heel precieze aanwijzingen mee voor het repeteren van hun teksten, het spelen van dialogen en monologen, en het gebruik van de theatrale ruimte. Ze hoeven de teksten uiteraard niet uit het hoofd te leren. ’s Avonds wordt gespeeld met het script in de hand, maar sommigen weten zich in die ene dag de tekst grotendeels eigen te maken.

Ook de muzikanten en het koor krijgen precieze aanwijzingen: welke teksten op muziek gezet moeten worden, welke keuzes koorleden moeten maken om de koorliederen te brengen: collectief, individueel, in groepen, het ontwikkelen van bewegingspatronen, het verdelen van de gesproken koorteksten tijdens de scènes met de acteurs. Muzikanten en koor komen zo snel mogelijk bij elkaar om samen door te repeteren. De koorleden ontwikkelen een choreografie, maken afspraken over hun optreden tijdens de scènes waarin zij geen tekst hebben. De muzikanten krijgen de vrijheid om ook muziek te ontwikkelen voor onder de scènes.

Er wordt gerepeteerd tot het begin van de middag en de regisseur van de dag gaat van ruimte naar ruimte om te kijken en te sturen, daarbij bijgestaan door een assistent. Novum dit jaar was de toevoeging van een vooraf samengesteld geluidsdecor dat tijdens de repetities en de voorstelling werd aangestuurd door de assistent.

’s Middag wordt alles samengebracht tijdens één repetitie waarin we scène voor scène doorspelen en waarbij ik als regisseur zo veel mogelijk aanmoediging en sturing geef op een zeer basaal niveau. Het doel is vooral dat leerlingen zichzelf overwinnen, aanwijzingen durven oppakken en zelf verder uitbouwen – met vaak ontroerende resultaten.

Tijdens de repetitie wordt ook het decor opgebouwd, met basaal licht en geluid, en met de onmisbare hulp van de onvermoeibare technicus van de school. Aan het eind van de middag is er één doorloop. Tussendoor krijgen de acteurs en het koor kostuums aangemeten.

Na een welkome eetpauze is er een uur beschikbaar voor het kostumeren en schminken van de acteurs, het koor en de muzikanten. In die tijd wordt op de speelvloer het licht gezet en repeteren de inleiders hun voordracht.

Rond zevenen spelen we één generale, waarbij nog wat laatste aanwijzingen worden gegeven. Dan neemt het zenuwachtig wachten op de toeschouwers een aanvang en om acht uur gebeurt het: een compleet aangeklede voorstelling voor een groot publiek. Leerlingen halen het beste uit zichzelf, en dat voor de ogen van hun ouders, hun vrienden, hun docenten. Altijd is er een geweldig enthousiasme na afloop. En niemand is te beroerd om vervolgens nog een dik uur op te ruimen en alles weer af te breken wat binnen één dag is gemaakt – met uitzondering van de enorme voldoening: samen hebben de leerlingen iets vrijwel ondoenbaars tot een heel bevredigend eindresultaat gebracht.

 

Workshop tragedie spelen

In de Workshop tragedie spelen spelen de leerlingen een korte scène uit een Griekse tragedie en ontdekken ze aan den lijve wat de mogelijkheden en beperkingen zijn van de theatrale ruimte, welke dynamiek ontstaat als gevolg van de verschillende voordrachtsvormen – spraak, recitatief, zang – en hoe dynamisch de relatie tussen koor en personages kan zijn.

De workshop wordt ingeleid met een presentatie over de antieke opvoeringspraktijk, gebaseerd op de recentste wetenschappelijke inzichten. Hierin wordt het kader aangereikt dat de leidraad zal vormen bij de praktische enscenering. De aandacht gaat daarbij vooral uit naar de vorm van het theater en de positie van de toeschouwers, het decor, de opkomsten en afgangen van personages en hun onderlinge positionering in de theatrale ruimte, de betekenis van de verschillende voordrachtsvormen (spraak, recitatief en zang), en de invloed van kostuums, maskers en rekwisieten.

Ook de muzikaliteit van het Griekse theater en de plaats van het koor in de voorstelling zal nadrukkelijk aan bod komen. Over de Griekse dans en theatermuziek zelf is maar weinig bekend, maar in de tragedieteksten is de muzikaliteit prominent aanwezig. Waarom laten toneeldichters hun acteurs zingen? Hoe zitten koorliederen en solozangen van acteurs in elkaar en wat vertelt de vorm van de liederen over de opvoeringsmogelijkheden?

Tijdens de eigenlijke workshop gaan leerlingen zelf een scène visualiseren en onderzoeken we de relatie tussen tekst en enscenering. Leerlingen ontdekken dat een enscenering onvermijdelijk een tweede laag aanbrengt onder een tekst en dat die hen soms voor ingrijpende keuzes stelt. We onderzoeken hoe een monoloog in het theater tot leven gebracht kan worden, hoe dialogen in de theatrale ruimte gestalte krijgen en wat het belang is van stilte. Leerlingen met een muzikale achtergrond verzorgen desgewenst de compositie, begeleiding en uitvoering van koor- en/of solozangen.

Antiek Theater ontwikkelde een nieuwe workshop speciaal voor Euripides’ Elektra, maar overigens kan de workshop worden afgestemd op elke tragedie of komedie naar keuze. Ook is uitbreiding mogelijk door inzet van extra docenten met een specialisatie op het gebied van bijvoorbeeld theatervormgeving (kostuum, maskers, decor) en/of muziek voor theater.

Deze workshop is geschikt voor leerlingen van het vierde, vijfde en zesde leerjaar.

Praktisch:
De workshop wordt aangeboden voor één of twee dagdelen (één dagdeel duurt maximaal 4 lesuren excl. pauze) en vindt plaats op school. De maximale groepsgrootte bepaalt het aantal gastdocenten. Tot en met 20 leerlingen: één docent; 20-40 leerlingen: twee docenten; 40-60 leerlingen: drie docenten.

Antiek Theater werkt samen met ervaren professionele theatermakers op het gebied van regie, acteren, vormgeving en muziek.

Workshops voor grotere aantallen leerlingen
Sinds 2009 verzorgt Antiek Theater ook grootschaliger workshops waarbij grotere groepen leerlingen de praktijk van het theatermaken ervaren. Antiek Theater werkt hiervoor samen met onder meer Het Kunstgebouw en De Veenfabriek Leiden. Meer informatie over deze projecten leest u »hier.

Workshop Griekse tragedie en de film

In deze nieuwe workshop die Antiek Theater dit najaar ontwikkelt, maken de leerlingen kennis met verfilmingen van een of meer Griekse tragedies. We kijken naar het oorspronkelijke bronnenmateriaal en analyseren aan de hand van korte scènes hoe filmmakers het oorspronkelijke materiaal in hun eigen medium hebben omgezet.

Duur van de gastles is twee lesuren. De les is geschikt voor leerlingen bovenbouw, maar kan desgewenst worden aangepast aan 3de klas onderbouw.

nb: Deze les is nog in ontwikkeling, maar kan al wel worden aangevraagd. Beschikbaar in de tweede helft van het cursusjaar 2014-2015.

Bakchen op OpenBeelden.nl

Antiek Theater ondersteunt een nieuw initiatief van de Universiteit van Amsterdam om registraties van Nederlandse theatervoorstellingen toegankelijk te maken via »Open Beelden en uiteindelijk in Europees verband via »Europeana. Open Beelden is een initiatief van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, in samenwerking met Stichting Nederland Kennisland. Europeana.eu is een digitaal platform waar belangrijke kunstcollecties van alle lidstaten van de EU worden samengebracht. Het is een online bibliotheek en database voor kunstobjecten en archiefdocumenten van erfgoed-instellingen in Europa zoals het Rijksmuseum en het Instituut voor Beeld en Geluid.

Onlangs is de Universiteit van Amsterdam benaderd om in samenwerking met het Instituut voor Beeld en Geluid deel te nemen aan dit project zodat ook documenten van theatermakers uit Nederland hierin een plaats krijgen. De komende tijd zullen registraties van verschillende Griekse-tragedievoorstellingen via dit platform geheel of gedeeltelijk beschikbaar komen.

Op dit moment zijn (fragmenten uit) de volgende voorstellingen via Open Beelden te zien:

»Bacchanten

      (ZT Hollandia 2002, regie Johan Simons en Paul Koek)

 

    Deze link verwijst naar de trailer. Toets voor alle beschikbare fragmenten “Bacchanten” in in het zoekvak op de site van Open Beelden.

Workshop tragedie schrijven

In de Workshop tragedie schrijven wordt de aandacht gericht op de compositieprincipes van de Griekse tragedie. Na een beknopt overzicht van de Griekse opvoeringscondities – bijvoorbeeld de drie-acteursregel, de indeling van de theatrale ruimte – en de praktische gevolgen daarvan voor het schrijfproces, wordt eerst een aantal formele kenmerken van Griekse tragedies besproken: de indeling in proloog, parodos, episoden en koorliederen, exodos; het gebruik van verschillende de voordrachtsvormen spraak, recitatief en zang. We bekijken het verschil tussen toneeltaal en literaire taal en onderzoeken de opbouw en dynamiek van monologen en dialogen, en het belang van muzikaliteit.

Bij een workshop van één dagdeel schrijven de leerlingen vervolgens in kleine groepen een korte scène op basis van precies omschreven aanwijzingen (een proloog, debatscène, koorlied, bodeverhaal enz.). De verhaalstof van een onbekende tragedie van Euripides over de strijd tussen de zonen van Oidipous om de macht over Thebe (Fenicische vrouwen) vormt hierbij de basis. De principes die in het eerste deel van de workshop zijn besproken, worden nu door de leerlingen zelf toegepast. De geschreven scènes worden in het laatste uur van de workshop door de leerlingen zelf voorgelezen, waardoor in één dag de contouren van een nieuwe toneeltekst ontstaan.

Bij een workshop van twee dagdelen kan de invulling variëren en is meer mogelijk in overleg. De basisopzet zoals hierboven besproken blijft hetzelfde, maar er is meer ruimte voor de schrijfopdrachten. Alle geschreven teksten worden in het laatste deel van de workshop door medeleerlingen gespeeld. Zo ontdekken de leerlingen in de praktijk hoe hun teksten en ideeën over de enscenering daarvan werken. Als de tijd het toelaat besteden we ook nog aandacht aan de keuzes die Euripides heeft gemaakt. We gebruiken daarvoor videobeelden van de voorstelling die Theatergroep Hollandia in 1996 van Fenicische vrouwen maakte, in de regie van Johan Simons en Paul Koek.

Een andere mogelijkheid is dat de leerlingen in kleine groepen een opzet maken voor een eigen tragedie: het selecteren van de verhaalstof, het samenstellen van de plot, de globale invulling van de scènes en van de koorliederen als scène-overgang, en de keuze van de personages (in relatie tot de drie-acteursregel). Vervolgens schrijft elke groep twee of drie scènes (bijvoorbeeld monoloog, dialoog, koorlied). Aan het eind van de workshop lezen of spelen de leerlingen de scènes aan elkaar voor. Ook voor deze invulling zijn twee dagdelen nodig.

Deze workshop is geschikt voor leerlingen van het vierde, vijfde en zesde leerjaar.

Voor meer informatie kunt u contact opnemen via het »contactformulier op deze site.

Antiek Theater CJP Cultuurkaartacceptant

Met ingang van het cursusjaar 2009-2010 heeft Antiek Theater Herman Altena de status van cultuurkaartacceptant. Dat betekent dat scholen gastlessen kunnen afnemen en geheel of gedeeltelijk bekostigen uit het CJP Cultuurkaartbudget. Betaling geschiedt collectief via een weborder van Cultuurkaart.nl. De order wordt door Antiek Theater aangemaakt en geaccordeerd door de budgethouder van de school. CJP Cultuurkaart zorgt vervolgens voor de betaling. Meer dan 80% van de scholen maakte het afgelopen cursusjaar gebruik van deze betaalmogelijkheid.

Neem voor meer informatie over de kosten van gastlessen contact op via het »contactformulier op deze site. U ontvangt dan een overzicht van de lessen en praktische informatie over boeking en kosten.

CJP Welkom

Workshop VWO – Tragedie in de praktijk

In opdracht van het muziektheatergezelschap de Veenfabriek uit Leiden ontwikkelde Antiek Theater een workshop “Tragedie in de praktijk”. Het project werd in 2009 geïnitieerd door Kunstgebouw in Rijswijk dat projecten ontwikkelt voor scholen in de regio Zuid-Holland. Het streven is om in elk geval tweemaal per jaar een workshopdag aan te bieden.

De workshop is bedoeld voor gymnasiumleerlingen uit de bovenbouw. Leerlingen krijgen een aantal voorbereidende lessen op school. De eigen docent leidt het project en het onderwerp in. Een docent van Kunstgebouw verzorgt een workshop maskermaken. Herman Altena geeft een gastles over de theaterpraktijk in de Oudheid en over het theater van de Veenfabriek. Het uiteindelijke doel is een dag in de repetitieruimte van de Veenfabriek of een dag theatermaken op school onder leiding van acteurs/muzikanten van de Veenfabriek. De leerlingen ontdekken in de praktijk hoe professionele theatermakers (acteurs en muzikanten) met het rijke tekstmateriaal omgaan.

De eerste workshop werd opgezet rond scènes uit Seneca’s Oedipus. De keuze voor dit stuk biedt meteen de mogelijkheid om het Romeinse theater wat meer voor het voetlicht te brengen en de Romeinse theaterpraktijk uit de tijd van Seneca te vergelijken met de Griekse ten tijde van Sophokles.

De workshop maakt deel uit van het onderwijsaanbod van »Kunstgebouw Zuid-Holland.

Workshop moderne opvoeringen

In de workshop Vergelijking van moderne opvoeringen van Griekse tragedies worden de verschillende stadia in het maakproces van een voorstelling gevolgd, vanaf het eerste plan om een Griekse tragedie te gaan spelen tot en met de uiteindelijke voorstellingenreeks. Er wordt gekeken naar mogelijke redenen om in onze tijd een Griekse tragedie te spelen, naar overwegingen bij de keuze van een vertaling of bewerking, naar de omvang van het aantal beschikbare acteurs (en muzikanten) en de gevolgen daarvan voor de enscenering, naar de rol van regisseur, dramaturg, decor- en kostuumontwerpers, naar acteerstijlen, en naar de mogelijke relatie met de antieke opvoeringspraktijk.

De verschillende artistieke keuzes worden geïllustreerd met (video)beelden uit Nederlandstalige voorstellingen, maar ook buitenlandse (met ondertiteling) van bijvoorbeeld Sophokles’ Oidipous, Euripides’ Bacchanten, Medea, Trojaanse vrouwen en/of Aischylos’ Oresteia.

Na een inleiding waarin bovengenoemde onderwerpen nader worden toegelicht, krijgen de leerlingen tijdens het praktische gedeelte de opdracht om in kleinere groepen verschillende versies van een korte scène op video te analyseren aan de hand van gerichte vragen. Er wordt een vergelijking gemaakt tussen: de verschillende décors; het gebruik van de theatrale ruimte en van rekwisieten, kostuums en maskers; acteerstijl, koor en muzikaliteit; de aard van het gebruikte tekstmateriaal.

Het doel van de workshop is de leerlingen bewust te maken van de verschillende lagen waaruit een voorstelling bestaat en van de talloze keuzes die theatermakers kunnen maken om hun visie op het stuk te geven. Leerlingen maken tijdens deze workshop gebruik van een eenvoudig analysemodel uit de theaterwetenschap dat hen op weg helpt bij het bekijken van een theatervoorstelling. Aan de hand van het model leren zij de structuur van een voorstelling benoemen, waardoor het gemakkelijker wordt erop te reflecteren.

Neem voor nadere informatie contact op via het formulier op de pagina »Contact.

Workshop tragedie vertalen

De workshop Vertalen voor toneel is bedoeld voor leerlingen VWO 5 en 6 Grieks. In deze workshop leren leerlingen de tekst van een tragedie te lezen en te vertalen vanuit het perspectief van een theateropvoering. Centrale vraag daarbij is, hoe de antieke tragediedichter door zijn zinsbouw de voordracht van de acteurs stuurde – en daarmee ook de beleving van de toeschouwers. Vervolgens onderzoeken we hoe we dat in een Nederlandse vertaling kunnen overbrengen. En we vergelijken de keuzes die professionele vertalers hebben gemaakt.

Afhankelijk van de duur van de workshop werken de leerlingen zelf in kleine groepen aan de vertaling van een monoloog en/of dialoog. Ze gebruiken daarvoor een speciaal voor dit doel geannoteerde Griekse tekst. In het laatste deel van de workshop worden de eigen vertalingen voorgelezen of gespeeld.

Doel van deze workshop is de leerlingen inzicht te verschaffen in de praktische kanten van een theatertekst. Een theatrale lezing werpt een eigen licht op complexe syntactische structuren, maar ook op het gebruik van bepaalde stijlfiguren die gewoonlijk vanuit hun literair-esthetische functie verklaard worden.

De workshop kan worden afgestemd op elke tragedie.

Neem voor nadere informatie contact op via het formulier op de pagina »Contact.

Zomercursus Epidauros

Sinds 2001 wordt jaarlijks vlak bij het antieke theater van Epidauros een zomercursus georganiseerd door het European Network of Research and Documentation of Performances of Ancient Greek Drama. De cursus is toegankelijk voor studenten theaterwetenschap en klassieke talen die een aantoonbare belangstelling hebben voor het antieke drama.

In de cursus staat de opvoeringspraktijk van het Oud-Griekse theater centraal. Dit betreft zowel opvoeringen in de oudheid zelf, als de receptiegeschiedenis tot en met het hedendaagse theater. Een internationaal team van docenten die hun sporen verdiend hebben in de academische wereld en in de theaterpraktijk, is verantwoordelijk voor het onderwijs. De onderwerpen worden jaarlijks afgestemd op de voorstellingen die ten tijde van de cursus in het beroemde theater van Epidauros te zien zijn.

Voor meer informatie, volg de link »European Network.