Jean Racine Andromache • vertaalvoorbeeld

Over het vertalen van Jean Racines Andromache

Vertalen is keuzes maken en offers brengen – dat laatste het liefst zo weinig mogelijk. De taal van een tragedie is de taal van sprekende acteurs. Naast woordbetekenis zijn woordvolgorde, woordherhaling en ritme daarin cruciale elementen. Een belangrijk uitgangspunt bij mijn vertalingen is om die zo dicht mogelijk te volgen.

Het vertalen van de Andromaque betekent een antwoord vinden op de uitgewogen, ritmische en berijmde taal die Racine heeft geschreven. Racine vervatte zijn tragedie in berijmde alexandrijnen. Zij vormen de cadans waarop de zinnen – en in het verlengde daarvan de emoties van zijn personages – voortdrijven.

Het rijm heb ik geofferd omdat het mijn eerder genoemde uitgangspunt te veel in de weg stond. De cadans daarentegen heb ik (met een zekere vrijheid) getracht vast te houden zonder de natuurlijke gang van de taal geweld aan te doen. Want taal is in deze teksten het belangrijkste wapen van de acteur.

Andromache I. 1 • vers 1-40 • vertaalvoorbeeld

Orestes is door de verzamelde Griekse staten als gezant naar Epirus gezonden om bij koning Pyrrhus de uitlevering te eisen van de Trojaanse koningszoon Astyanax. Deze was samen met zijn moeder Andromache na de verwoesting van Troje aan Pyrrhus toegewezen als oorlogsbuit. Nu vrezen de Grieken dat Astyanax, eenmaal volwassen, zich op hen zal willen wreken. Zij verlangen zijn dood. Orestes komt echter met een verborgen agenda naar Epirus. Hij wil Hermione voor zich winnen, de aanstaande echtgenote van Pyrrhus. Zij is de dochter van de Spartaanse koning en koningin Menelaus en Helena – de vrouw om wie de Trojaanse Oorlog was begonnen. Menelaus had tijdens die oorlog de hand van zijn dochter beloofd aan Pyrrhus, hoewel hij haar al eerder had toegezegd aan Orestes. Orestes is nog altijd verliefd op haar, maar zij houdt nu van Pyrrhus, hoewel Pyrrhus niets van haar moet hebben. Hij begeert het hart van zijn krijgsgevangen Andromache.0

© 2018 Nederlandse vertaling: Herman Altena

Orestes
Ja, aangezien ik een zo trouwe vriend weer terugvind,
verkrijgt mijn lot van nu af aan een nieuw gezicht;
het lijkt alsof zijn grimmigheid al is verzacht,
sinds het zich voornam ons hier te herenigen.
Een kust, rampzalig voor mijn vurige verlangens,
wie had gedacht dat die als eerste Pylades
zou doen verschijnen voor de ogen van Orestes –
dat na meer dan zes maanden sinds ik jou verloor,
jij mij aan Pyrrhus’ hof weer werd teruggegeven?
Pylades
Ik dank de hemel die mij niet aflatend ophield,
die schijnbaar mij de weg naar Griekenland versperde,
sinds de funeste dag waarop razend de zee
vlak voor Epirus’ ogen onze vloot uiteensloeg.
Hoe vaak, tijdens die ballingschap, was ik ontzet!
Hoe vaak, vanwege uw rampspoed, heb ik gehuild,
altijd bevreesd dat u een nieuw gevaar zou treffen
waarin mijn trieste vriendschap zich niet mengen kon!
Vooral was ik beducht voor die melancholie
waarin ik al zo lang uw ziel begraven zie.
Ik vreesde dat de hemel, hardvochtig in zijn hulp,
aan u de dood zou schenken waar u aldoor naar zocht.
Maar heer, hier zie ik u, en – als ik het mag zeggen –
een voorspoediger lot voert u naar Epirus:
het luisterrijke gezelschap dat in uw voetspoor volgt,
wijst niet op iemand die in tegenspoed de dood zoekt.
Orestes
Helaas! Wie kan het lot doorgronden dat mij meevoert?
De liefde laat mij hier een harteloze vrouw
zoeken – wie weet hoe dat mijn lot beschikken zal:
of ik op zoek ben naar het leven of de dood?
Pylades
Wat? Onderworpen als een slaaf vertrouwt uw ziel
de zorg over uw leven aan de liefde toe?
Door welke charme bent u al die kwellingen,
waar u zozeer aan leed, vergeten en kunt u
zich erin vinden terug te keren in haar ketens?
U denkt: Hermione, die u in Sparta afwees,
onthaalt u in Epirus op een goedgunstiger lot?
Vol schaamte over al uw verspilde verlangens,
verafschuwde u haar – en sprak er niet meer over.
U, heer, hebt mij bedrogen.
Orestes
Ik heb mijzelf bedrogen!
Vriend, val wie jou liefheeft in tegenspoed niet zwaar.
Verborg ik ooit voor jou mijn hart en mijn begeerten?

Jean Racine Andromache • boekuitgave nieuwe vertaling

De vertaling die Herman Altena maakte van de Andromache van Jean Racine is op 15 maart verschenen in boekvorm. Het boek is verkrijgbaar via het bestelformulier op deze site en via de reguliere boekhandel.

Consumentenprijs: € 17,50 (exclusief eventuele verzendkosten).

Foto omslag

Jean Racine (1639-1699) had een vrij kortstondige carrière als toneeldichter. Van de twaalf werken die hij schreef, verschenen er tien in de periode 1664-1677, waaronder zijn meest succesvolle stukken Andromaque (1667) en Phèdre et Hippolyte (1677).

De verhaallijn van de Andromaque is simpel. Pyrrhus, de zoon van de grootste Griekse held Achilles, onderhoudt aan zijn hof in Epirus Andromache, de weduwe van de Trojaanse held Hector, samen met haar zoontje Astyanax. Zij zijn hem na de val van Troje als krijgs­gevangenen toegewezen. De overige Griekse staten vrezen nu dat Astyanax zich, eenmaal volwassen, op de Grieken zal wreken en eisen zijn uitlevering. Zij sturen Orestes als afgezant naar Epirus om dat te bewerkstelligen. Hier begint de tragedie.

Binnen het raamwerk van dit verhaal ontwikkelt zich een aangrijpend spel van hevige emoties. In een wrede psychologische oorlogvoering volgen diepe passie en bittere haat elkaar in hoog tempo op. Geluk is in deze wereld fundamenteel onbereikbaar.

over deze uitgave

Deze uitgave bevat naast de vertaalde tekst van de Andromaque ook de vertaling van Racines opdracht aan Henriëtta van Engeland. Zij was de vrouw van Filips I, de enige broer van Lodewijk XIV, en gold als de absolute autoriteit aan het hof op het gebied van kunst en cultuur. Zij was nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van Racines tragedie.

Ook de voorwoorden die Racine schreef bij de edities van zijn tragedie uit 1668, 1673 en 1678 zijn in deze uitgave in vertaling opgenomen. Hij belicht daarin zijn inspiratiebronnen en beantwoordt de kritiek die zijn tragedie te verduren kreeg in het levendige culturele debat van zijn tijd. In zijn inleiding bij de vertaling schetst Herman Altena Racines positie in dit debat.

Lees ook het »interview met Herman Altena in Haarlems Dagblad (9 maart 2018).

U kunt op deze site een »voorbeeld van de vertaling inzien.

bestelinformatie
Jean Racine. Andromache.
Hardcover, 114 p.
ISBN 978-90-78739-02-9
Consumentenprijs € 17,50
U kunt het boek bestellen via het »bestelformulier op deze site en via de reguliere boekhandel.
Verzendkosten binnen Nederland: € 1,95 per zending
Verzendkosten buiten Nederland: EU: € 7,75 per zending

De vertaling van Racines Andromaque is (mede) tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Lirafonds.

Racines Andromaque bij Toneelschuur Producties

Op 15 maart 2018 bracht Toneelschuur Producties een nieuwe voorstelling uit van Jean Racines Andromaque (1667) in de regie van Olivier Diepenhorst. Speciaal voor deze voorstelling maakte Herman Altena een nieuwe, onberijmde vertaling van deze tragedie waarin de emoties hoog oplaaien binnen het keurslijf van Racines strakke alexandrijnen. De vertaling is diezelfde dag ook in boekvorm verschenen en verkrijgbaar via deze site en de reguliere boekhandel.

Lees het »interview met Herman Altena in het Haarlems Dagblad, 9 maart 2016.

Andromache
tekst • Jean Racine
vertaling • Herman Altena
regie • Olivier Diepenhorst
dramaturgie • Rob Klinkenberg

Rolverdeling
Pyrrhus • Roeland Fernhout
Hermione • Ellen Parren
Andromache • Kirsten Mulder
Orestes • Matthijs IJgosse
Pylades, Phoenix, Céphise, Cléone • Steven Ivo

Vormgeving
decor • Marc Warning
kostuums • Nicky Nina de Jong
lichtontwerp • Casper Leemhuis
geluidsontwerp • Pim van den Heuvel

Meer »informatie over deze productie en een »speellijst (de laatste voorstelling was op 26 april 2018) zijn te vinden op de website van de Toneelschuur Haarlem.

De vertaling van Andromaque is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het LIRA Fonds.

Smekelingen genomineerd voor BNG Theatermakersprijs 2016

Olivier Diepenhorst is voor zijn regie van » Euripides’ Smekelingen bij Toneelschuur Producties genomineerd voor de » BNG Bank Nieuwe Theatermakersprijs 2016.

Samen met het Nederlands Theater Festival reikt het BNG Cultuurfonds jaarlijks de Nieuwe Theatermakersprijs uit. De winnaar van editie 2016 wordt bekend gemaakt tijdens de opening van het Nederlands Theater Festival in september 2016. De meest veelbelovende theatermakers tot 35 jaar die met een voorstelling op tournee zijn, kunnen voor de prijs worden genomineerd. De winnaar kan met een bedrag van 45.000 euro – de grootste theaterprijs van Nederland – een nieuwe voorstelling maken.

Vijf jaar theaterworkshops bij het Christelijk lyceum Zandvliet

In november 2015 vond op het Christelijk lyceum Zandvliet in Den Haag voor de vijfde maal de workshop tragediespelen plaats. De theaterdag is alleszins een gewaagde onderneming, maar kent telkens weer een inspirerend verloop en steevast een zeer geslaagde afloop.

’s Ochtends om negen uur starten een kleine twintig leerlingen met als enige voorkennis dat zij ’s avonds om acht uur een voorstelling van zo’n twintig minuten zullen spelen voor meer dan zeventig toeschouwers: medeleerlingen, docenten, vrienden en familie. Er zal een decor zijn, kostuums en grime, en muzikanten zullen de voorstelling begeleiden. De tekst die wordt gespeeld is een reeks ingekorte scènes uit een Griekse tragedie of, zoals dit keer, een Griekse komedie, de Kikkers van Aristophanes. De inhoud van het oorspronkelijke stuk is bij de leerlingen bekend, verder is alles nieuw. Wel hebben de leerlingen vooraf zelf aangegeven of ze graag willen acteren, meespelen in het koor, muziek maken, de vormgeving verzorgen of een inleiding geven voor de toeschouwers.

Hoe verloopt zo’n dag? Als samensteller van de speeltekst en als regisseur van de dag begin ik met een korte inleiding op de antieke opvoeringspraktijk. Kennis van de oorspronkelijke context helpt enorm bij het ontwikkelen van de voorstelling. We bekijken de ruimte waar we ’s avonds gaan spelen, bespreken een aantal basisideeën voor de vormgeving en scharen ons vervolgens om een grote tafel waar de tekst gezamenlijk wordt gelezen.

Na de lezing en het vaststellen van de rolverdeling gaan de leerlingen in groepen uiteen, voorzien van een aantal nauw omschreven basisopdrachten. De vormgevers krijgen een lijst met alle voorzieningen die voor de voorstelling nodig zijn en die zij zo veel mogelijk naar eigen inzicht gaan maken. Zij worden daarbij begeleid door twee docenten kunstvakken die dezelfde lijst al enige tijd eerder hebben ontvangen zodat de benodigde materialen op de dag zelf al aanwezig zijn. Er worden schappen gemaakt waar de kostuums en rekwisieten van alle personages worden verzameld, er worden decorstukken gebouwd en geschilderd. Dit jaar was een roeiboot nodig voor Charon, de schipper naar de Onderwereld. Die roeiboot was er ’s avonds dus, op wielen en daarmee verplaatsbaar. En er waren twee kikkerkoppen, gemaakt uit gaas en papier maché, groen, met reuze-ogen en een vette rode tong.

De muzikanten, het koor en de acteurs beginnen het repetitieblok in kleine groepen. De tekst is zo samengesteld dat twee acteursgroepen onafhankelijk van elkaar een aantal scènes kunnen repeteren, die dan ’s middags achter elkaar worden gezet. De meeste leerlingen hebben nog nooit gespeeld, dus ze krijgen heel precieze aanwijzingen mee voor het repeteren van hun teksten, het spelen van dialogen en monologen, en het gebruik van de theatrale ruimte. Ze hoeven de teksten uiteraard niet uit het hoofd te leren. ’s Avonds wordt gespeeld met het script in de hand, maar sommigen weten zich in die ene dag de tekst grotendeels eigen te maken.

Ook de muzikanten en het koor krijgen precieze aanwijzingen: welke teksten op muziek gezet moeten worden, welke keuzes koorleden moeten maken om de koorliederen te brengen: collectief, individueel, in groepen, het ontwikkelen van bewegingspatronen, het verdelen van de gesproken koorteksten tijdens de scènes met de acteurs. Muzikanten en koor komen zo snel mogelijk bij elkaar om samen door te repeteren. De koorleden ontwikkelen een choreografie, maken afspraken over hun optreden tijdens de scènes waarin zij geen tekst hebben. De muzikanten krijgen de vrijheid om ook muziek te ontwikkelen voor onder de scènes.

Er wordt gerepeteerd tot het begin van de middag en de regisseur van de dag gaat van ruimte naar ruimte om te kijken en te sturen, daarbij bijgestaan door een assistent. Novum dit jaar was de toevoeging van een vooraf samengesteld geluidsdecor dat tijdens de repetities en de voorstelling werd aangestuurd door de assistent.

’s Middag wordt alles samengebracht tijdens één repetitie waarin we scène voor scène doorspelen en waarbij ik als regisseur zo veel mogelijk aanmoediging en sturing geef op een zeer basaal niveau. Het doel is vooral dat leerlingen zichzelf overwinnen, aanwijzingen durven oppakken en zelf verder uitbouwen – met vaak ontroerende resultaten.

Tijdens de repetitie wordt ook het decor opgebouwd, met basaal licht en geluid, en met de onmisbare hulp van de onvermoeibare technicus van de school. Aan het eind van de middag is er één doorloop. Tussendoor krijgen de acteurs en het koor kostuums aangemeten.

Na een welkome eetpauze is er een uur beschikbaar voor het kostumeren en schminken van de acteurs, het koor en de muzikanten. In die tijd wordt op de speelvloer het licht gezet en repeteren de inleiders hun voordracht.

Rond zevenen spelen we één generale, waarbij nog wat laatste aanwijzingen worden gegeven. Dan neemt het zenuwachtig wachten op de toeschouwers een aanvang en om acht uur gebeurt het: een compleet aangeklede voorstelling voor een groot publiek. Leerlingen halen het beste uit zichzelf, en dat voor de ogen van hun ouders, hun vrienden, hun docenten. Altijd is er een geweldig enthousiasme na afloop. En niemand is te beroerd om vervolgens nog een dik uur op te ruimen en alles weer af te breken wat binnen één dag is gemaakt – met uitzondering van de enorme voldoening: samen hebben de leerlingen iets vrijwel ondoenbaars tot een heel bevredigend eindresultaat gebracht.

 

Workshop tragedie spelen

In de Workshop tragedie spelen spelen de leerlingen een korte scène uit een Griekse tragedie en ontdekken ze aan den lijve wat de mogelijkheden en beperkingen zijn van de theatrale ruimte, welke dynamiek ontstaat als gevolg van de verschillende voordrachtsvormen – spraak, recitatief, zang – en hoe dynamisch de relatie tussen koor en personages kan zijn.

De workshop wordt ingeleid met een presentatie over de antieke opvoeringspraktijk, gebaseerd op de recentste wetenschappelijke inzichten. Hierin wordt het kader aangereikt dat de leidraad zal vormen bij de praktische enscenering. De aandacht gaat daarbij vooral uit naar de vorm van het theater en de positie van de toeschouwers, het decor, de opkomsten en afgangen van personages en hun onderlinge positionering in de theatrale ruimte, de betekenis van de verschillende voordrachtsvormen (spraak, recitatief en zang), en de invloed van kostuums, maskers en rekwisieten.

Ook de muzikaliteit van het Griekse theater en de plaats van het koor in de voorstelling zal nadrukkelijk aan bod komen. Over de Griekse dans en theatermuziek zelf is maar weinig bekend, maar in de tragedieteksten is de muzikaliteit prominent aanwezig. Waarom laten toneeldichters hun acteurs zingen? Hoe zitten koorliederen en solozangen van acteurs in elkaar en wat vertelt de vorm van de liederen over de opvoeringsmogelijkheden?

Tijdens de eigenlijke workshop gaan leerlingen zelf een scène visualiseren en onderzoeken we de relatie tussen tekst en enscenering. Leerlingen ontdekken dat een enscenering onvermijdelijk een tweede laag aanbrengt onder een tekst en dat die hen soms voor ingrijpende keuzes stelt. We onderzoeken hoe een monoloog in het theater tot leven gebracht kan worden, hoe dialogen in de theatrale ruimte gestalte krijgen en wat het belang is van stilte. Leerlingen met een muzikale achtergrond verzorgen desgewenst de compositie, begeleiding en uitvoering van koor- en/of solozangen.

De workshop kan in overleg worden afgestemd op elke Griekse tragedie. Ook is uitbreiding mogelijk door inzet van extra docenten met een specialisatie op het gebied van bijvoorbeeld theatervormgeving (kostuum, maskers, decor) en/of muziektheater.

Deze workshop is geschikt voor leerlingen van het vierde, vijfde en zesde leerjaar.

Praktisch:
De workshop wordt aangeboden voor één of twee dagdelen (één dagdeel duurt maximaal 4 lesuren van 50 minuten, exclusief pauze) en vindt plaats op school. De maximale groepsgrootte bepaalt het aantal gastdocenten. Tot en met 20 leerlingen: één docent; 20-40 leerlingen: twee docenten; 40-60 leerlingen: drie docenten.

Antiek Theater werkt samen met ervaren professionele theatermakers op het gebied van regie, acteren, vormgeving en muziek.

Workshops voor grotere aantallen leerlingen
Sinds 2009 verzorgt Antiek Theater ook grootschaliger workshops waarbij grotere groepen leerlingen de praktijk van het theatermaken ervaren. Antiek Theater werkt hiervoor samen met onder meer Het Kunstgebouw en De Veenfabriek Leiden. Meer informatie over deze projecten leest u »hier.

Privacy- en cookiebeleid

Privacy

Antiek Theater Herman Altena garandeert dat zij de grootst mogelijke vertrouwelijkheid zal betrachten bij het verwerken en opslaan van door gebruikers verstrekte persoonsgegevens. Antiek Theater Herman Altena zal persoonsgegevens uitsluitend gebruiken ten behoeve van het doel waartoe de gebruiker zijn of haar persoonsgegevens heeft verstrekt, te weten de afhandeling van een aanvraag, bestelling of een algemeen verzoek om informatie middels het contactformulier op deze website, alsmede het abonnement op de Nieuwsbrief. Antiek Theater Herman Altena zal persoonsgegevens niet ter beschikking stellen van derden, tenzij dit voor de afhandeling van een aanvraag noodzakelijk is, dan wel Antiek Theater Herman Altena daartoe verplicht is op grond van de wet.

Antiek Theater Herman Altena is niet verantwoordelijk voor en aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid ten aanzien van het privacybeleid op websites van derden die door middel van hyperlinks aan deze website zijn verbonden.

Cookiebeleid

Programma’s op deze website maken mogelijk gebruik van cookies, kleine bestanden die (tijdelijk) bij u op de computer worden opgeslagen, deels voor beveiligingsdoeleinden, deels om (bij terugkeer op deze website) het gebruik van de website vergemakkelijken.

Daarnaast maakt deze website gebruik van Google Analytics om het gebruik van deze site door de bezoekers te monitoren en de functionaliteit van de website optimaal te houden. De door Google Analytics verzamelde gegevens zijn niet terug te voeren tot individuele personen en worden uitsluitend gebruikt om de informatievoorziening op deze site te optimaliseren.

U kunt de toepassing van cookies uitschakelen middels de instellingen van uw internetbrowser.

Antiek Theater Herman Altena is niet verantwoordelijk voor en aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid ten aanzien van het cookiebeleid op websites van derden die door middel van hyperlinks aan deze website zijn verbonden.

Welke Cookies worden geplaatst?

De volgende cookies worden geplaatst:
_icl_current language: deze cookie maakt deel uit van de WPML-vertaalplugin en zorgt ervoor dat een terugkerende bezoeker direct naar de Nederlands- of Engelstalige versie van de website wordt doorgestuurd.
wfvt_: deze cookie is onderdeel van de firewall die de website beschermt tegen ongewenste indringers; de cookie geeft de websitebeheerder de mogelijkheid om – geanonimiseerd – terugkerende bezoekers te zien.
_utma, _utmb, _utmc, _utmz zijn cookies die geplaatst worden ten behoeve van het programma Google Analytics; deze cookies maken het mogelijk voor de websitebeheerder om – geanonimiseerd – het bezoek aan deze website te monitoren en zo nodig wijzigingen aan te brengen om de functionaliteit van de site te verbeteren.

Hoe kunt u cookies blokkeren?

U kunt deze cookies blokkeren middels de voorkeursinstellingen van uw browser. U dient dit op elke computer die u gebruikt apart in te stellen.

» Chrome
» Internet Explorer
» Firefox
» Safari