Racines Andromaque bij Toneelschuur Producties

In maart 2018 brengt St. Toneelschuur Producties een voorstelling uit van Jean Racines Andromaque (1667) in de regie van Olivier Diepenhorst. Speciaal voor deze voorstelling maakt Herman Altena een nieuwe, onberijmde vertaling van deze tragedie waarin de emoties hoog oplaaien binnen het keurslijf van Racines strakke alexandrijnen.

tekst Jean Racine vertaling Herman Altena regie Olivier Diepenhorst met Roeland Fernhout, Steven Ivo, Kirsten Mulder, Ellen Parren, Matthijs IJgosse decor Marc Warning kostuums Nicky Nina de Jong lichtontwerp Casper Leemhuis dramaturgie Rob Klinkenberg

Meer »informatie over deze productie en een »speellijst zijn te vinden op de website van de Toneelschuur Haarlem.

De vertaling van Andromaque is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het LIRA Fonds.

Smekelingen genomineerd voor BNG Theatermakersprijs 2016

Olivier Diepenhorst is voor zijn regie van » Euripides’ Smekelingen bij Toneelschuur Producties genomineerd voor de » BNG Bank Nieuwe Theatermakersprijs 2016.

Samen met het Nederlands Theater Festival reikt het BNG Cultuurfonds jaarlijks de Nieuwe Theatermakersprijs uit. De winnaar van editie 2016 wordt bekend gemaakt tijdens de opening van het Nederlands Theater Festival in september 2016. De meest veelbelovende theatermakers tot 35 jaar die met een voorstelling op tournee zijn, kunnen voor de prijs worden genomineerd. De winnaar kan met een bedrag van 45.000 euro – de grootste theaterprijs van Nederland – een nieuwe voorstelling maken.

Vijf jaar theaterworkshops bij het Christelijk lyceum Zandvliet

In november 2015 vond op het Christelijk lyceum Zandvliet in Den Haag voor de vijfde maal de workshop tragediespelen plaats. De theaterdag is alleszins een gewaagde onderneming, maar kent telkens weer een inspirerend verloop en steevast een zeer geslaagde afloop.

’s Ochtends om negen uur starten een kleine twintig leerlingen met als enige voorkennis dat zij ’s avonds om acht uur een voorstelling van zo’n twintig minuten zullen spelen voor meer dan zeventig toeschouwers: medeleerlingen, docenten, vrienden en familie. Er zal een decor zijn, kostuums en grime, en muzikanten zullen de voorstelling begeleiden. De tekst die wordt gespeeld is een reeks ingekorte scènes uit een Griekse tragedie of, zoals dit keer, een Griekse komedie, de Kikkers van Aristophanes. De inhoud van het oorspronkelijke stuk is bij de leerlingen bekend, verder is alles nieuw. Wel hebben de leerlingen vooraf zelf aangegeven of ze graag willen acteren, meespelen in het koor, muziek maken, de vormgeving verzorgen of een inleiding geven voor de toeschouwers.

Hoe verloopt zo’n dag? Als samensteller van de speeltekst en als regisseur van de dag begin ik met een korte inleiding op de antieke opvoeringspraktijk. Kennis van de oorspronkelijke context helpt enorm bij het ontwikkelen van de voorstelling. We bekijken de ruimte waar we ’s avonds gaan spelen, bespreken een aantal basisideeën voor de vormgeving en scharen ons vervolgens om een grote tafel waar de tekst gezamenlijk wordt gelezen.

Na de lezing en het vaststellen van de rolverdeling gaan de leerlingen in groepen uiteen, voorzien van een aantal nauw omschreven basisopdrachten. De vormgevers krijgen een lijst met alle voorzieningen die voor de voorstelling nodig zijn en die zij zo veel mogelijk naar eigen inzicht gaan maken. Zij worden daarbij begeleid door twee docenten kunstvakken die dezelfde lijst al enige tijd eerder hebben ontvangen zodat de benodigde materialen op de dag zelf al aanwezig zijn. Er worden schappen gemaakt waar de kostuums en rekwisieten van alle personages worden verzameld, er worden decorstukken gebouwd en geschilderd. Dit jaar was een roeiboot nodig voor Charon, de schipper naar de Onderwereld. Die roeiboot was er ’s avonds dus, op wielen en daarmee verplaatsbaar. En er waren twee kikkerkoppen, gemaakt uit gaas en papier maché, groen, met reuze-ogen en een vette rode tong.

De muzikanten, het koor en de acteurs beginnen het repetitieblok in kleine groepen. De tekst is zo samengesteld dat twee acteursgroepen onafhankelijk van elkaar een aantal scènes kunnen repeteren, die dan ’s middags achter elkaar worden gezet. De meeste leerlingen hebben nog nooit gespeeld, dus ze krijgen heel precieze aanwijzingen mee voor het repeteren van hun teksten, het spelen van dialogen en monologen, en het gebruik van de theatrale ruimte. Ze hoeven de teksten uiteraard niet uit het hoofd te leren. ’s Avonds wordt gespeeld met het script in de hand, maar sommigen weten zich in die ene dag de tekst grotendeels eigen te maken.

Ook de muzikanten en het koor krijgen precieze aanwijzingen: welke teksten op muziek gezet moeten worden, welke keuzes koorleden moeten maken om de koorliederen te brengen: collectief, individueel, in groepen, het ontwikkelen van bewegingspatronen, het verdelen van de gesproken koorteksten tijdens de scènes met de acteurs. Muzikanten en koor komen zo snel mogelijk bij elkaar om samen door te repeteren. De koorleden ontwikkelen een choreografie, maken afspraken over hun optreden tijdens de scènes waarin zij geen tekst hebben. De muzikanten krijgen de vrijheid om ook muziek te ontwikkelen voor onder de scènes.

Er wordt gerepeteerd tot het begin van de middag en de regisseur van de dag gaat van ruimte naar ruimte om te kijken en te sturen, daarbij bijgestaan door een assistent. Novum dit jaar was de toevoeging van een vooraf samengesteld geluidsdecor dat tijdens de repetities en de voorstelling werd aangestuurd door de assistent.

’s Middag wordt alles samengebracht tijdens één repetitie waarin we scène voor scène doorspelen en waarbij ik als regisseur zo veel mogelijk aanmoediging en sturing geef op een zeer basaal niveau. Het doel is vooral dat leerlingen zichzelf overwinnen, aanwijzingen durven oppakken en zelf verder uitbouwen – met vaak ontroerende resultaten.

Tijdens de repetitie wordt ook het decor opgebouwd, met basaal licht en geluid, en met de onmisbare hulp van de onvermoeibare technicus van de school. Aan het eind van de middag is er één doorloop. Tussendoor krijgen de acteurs en het koor kostuums aangemeten.

Na een welkome eetpauze is er een uur beschikbaar voor het kostumeren en schminken van de acteurs, het koor en de muzikanten. In die tijd wordt op de speelvloer het licht gezet en repeteren de inleiders hun voordracht.

Rond zevenen spelen we één generale, waarbij nog wat laatste aanwijzingen worden gegeven. Dan neemt het zenuwachtig wachten op de toeschouwers een aanvang en om acht uur gebeurt het: een compleet aangeklede voorstelling voor een groot publiek. Leerlingen halen het beste uit zichzelf, en dat voor de ogen van hun ouders, hun vrienden, hun docenten. Altijd is er een geweldig enthousiasme na afloop. En niemand is te beroerd om vervolgens nog een dik uur op te ruimen en alles weer af te breken wat binnen één dag is gemaakt – met uitzondering van de enorme voldoening: samen hebben de leerlingen iets vrijwel ondoenbaars tot een heel bevredigend eindresultaat gebracht.

 

Smekelingen bij Toneelschuur Producties

Op zaterdag 31 oktober 2015 ging de theatervoorstelling Smekelingen in première in de Toneelschuur in Haarlem. Smekelingen is een productie van St. Toneelschuur Producties. De regie was in handen van Olivier Diepenhorst. Voor deze productie werd gebruik gemaakt van de Nederlandse vertaling die Herman Altena in 2006 maakte voor een co-productie van De Veenfabriek Leiden en Theseum Ensemble Athene.

Smekelingen is een tekst van Euripides, geschreven rond 420 v. Chr.. Het stuk wordt zelden gespeeld in Nederland. De regie van Olivier Diepenhorst werd genomineerd voor de BNG Bank Nieuwe Theatermakersprijs 2016.

Achtergrond bij de voorstelling

Bevrijd mijn kinderen uit de handen van de wetteloze Thebanen
die de ledematen van omgekomen lijken laten liggen
in de dood die de leden verslapt,
als voedsel voor de beesten uit de bergen.

Smekende vrouwen in Smekelingen

Hoe om te gaan met oorlogen waar we niet om gevraagd hebben, maar waarin we wel betrokken raken? Zijn wij moreel verplicht in actie te komen tegen het onrecht? En pakken maatregelen tegen politieke systemen niet juist averechts uit? Ook Theseus, leider van Athene, ziet zich in de klassieke tekst van Euripides geconfronteerd met een oorlog die niet van hem is, maar waar hij zich tegen wil en dank mee moet bemoeien.

Olivier Diepenhorst over Smekelingen: “Geschreven rond 420 v. Chr, ten tijde van de Peloponnesische Oorlogen, leest Smekelingen vandaag de dag als een haarscherpe analyse van hoe onze westerse democratie, door een steeds onoverzichtelijker wordende internationale politieke situatie, onder druk komt te staan.”

In Smekelingen ziet Theseus, de leider van het democratische Athene, zich geconfronteerd met de gevolgen van een oorlog die niet van hem is. Een groep moeders uit Argos smeekt Athene hen te helpen. De lijken van hun gesneuvelde zonen moeten, na een oorlog tussen Argos en Thebe, voor de poorten van Thebe worden weggehaald om hen een waardige begrafenis te geven.

Theseus, die op geen enkele manier betrokken is bij deze oorlog, moet zich er – tegen wil en dank – door de komst van de smekende vrouwen toch mee bemoeien. Uit humanitaire overwegingen besluiten de inwoners van Athene ten strijde te trekken tegen Thebe. Maar een humanitaire oorlog is ook een oorlog en om de doden te begraven, zullen nog meer doden vallen.

Een uitgebreider interview met Olivier Diepenhorst is te vinden op de website van Theater Kikker in Utecht.

De pers over Smekelingen
“In het waardig begraven of een lijk wetteloos overlaten aan de roofvogels schuilt een enorme tragedie. Hoe ontwrichtend dit dilemma is, laat Smekelingen duister en ook met gedurfde theatrale middelen zien.”
– 01/11/2015 Kester Freriks in Theaterkrant ****

“Met een groep acteurs die de moeilijke teksten glashelder spelen en een paar vernuftige theatrale ingrepen laat Diepenhorst vooral prachtig zien dat het verdriet over de dood van een kind, een echtgenoot of een vader tijdloos is. En dat we nog steeds niet hebben geleerd dat peilloze leed te voorkomen.”
– 02/11/2015 Robbert van Heuven in Trouw ****

“Het is altijd wonderbaarlijk om een tekst te horen die bijna 2500 jaar geleden geschreven is en die nog zo knisperfris klinkt en zo huiveringwekkend dichtbij voelt.”
– 02/11/2015 Margriet Prins in Haarlems Dagblad ****

“Euripides schreef hiermee een […] bijzonder politiek georiënteerd stuk […] : ook onze leiders, van Tweede Kamerleden tot burgemeersters, zullen zich in de dilemma’s van Theseus herkennen.”
– 03/11/2015 Sander Janssens in Het Parool ****

“Deze politieke tragedie is geen voor de hand liggende keuze: anderhalf uur politieke discussies in een gedragen vertaling van Herman Altena. […] Diepenhorst is een man die binnen de lijntjes kleurt. Op zich knap, maar sprankelen van originaliteit wil het niet echt.”
– 06/11/2015 Vincent Kouters in De Volkskrant ***

Smekelingen is een voorstelling van Toneelschuur Producties, regie: Olivier Diepenhorst, tekst: Euripides, vertaling: Herman Altena, met: Kirsten Mulder/Ellen Parren, Martijn Nieuwerf, Justus van Dillen, Matthijs IJgosse, Jade Olieberg, dramaturgie: Thomas Lamers, decor: Marc Warning, licht: Yuri Schreuders, kostuums: Esmée Thomassen, productie, techniek en publiciteit: Toneelschuur Producties

Meer informatie en randprogrammering:
toneelschuurproducties.nl/smekelingen

Speellijst
do 29 t/m za 31 okt (première za 31 okt) Toneelschuur Haarlem
toneelschuur.nl

wo 4 nov De Lawei Drachten
lawei.nl

do 5 & vr 6 nov Theater aan het Spui Den Haag
theateraanhetspui.nl

di 10 & wo 11 nov Theater Kikker Utrecht
theaterkikker.nl

do 12 nov Theater Ainsi Maastricht
ainsi.nl

za 14 nov Theater De Lieve Vrouw Amersfoort
lievevrouw.nl

do 19 t/m zo 22 nov Theater Bellevue Amsterdam
theaterbellevue.nl

wo 25 nov Rotterdamse Schouwburg
rotterdamseschouwburg.nl

za 28 nov Junushoff Wageningen
junushoff.nl

wo 2 dec Schouwburg Amstelveen
schouwburgamstelveen.nl

do 3 dec Grande Theatre Groningen
ssbg.nl

wo 9 dec Rabotheater Hengelo
rabotheater.nl

do 10 dec Cultuurhuis Heerlen
cultuurhuisheerlen.nl

vr 11 dec Theater Corrosia Almere
corrosia.nl

za 12 dec LUX Nijmegen
lux-nijmegen.nl

wo 16 t/m za 19 dec Toneelschuur Haarlem
toneelschuur.nl

Fenicische vrouwen

Martin Crimps Alles Weitere kennen Sie aus dem Kino is een bewerking van Euripides’ Fenicische vrouwen. Crimps verhaallijn volgt globaal die van Euripides’ tragedie en is gemaakt met een scherp oog voor detail. Hieronder een synopsis van Euripides’ tragedie.

Euripides schreef Fenicische vrouwen rond het jaar 410 voor Christus, in een politiek turbulente tijd voor Athene. De stad had enkele jaren tevoren tijdens een expeditie naar Sicilië een gevoelige militaire nederlaag geleden tegen de aartsvijand Sparta. In de stad zelf had een oligarchische coup de democratie kortstondig opgeschort. De tragedie beschrijft de strijd tussen de zonen van Oidipous om de heerschappij over Thebe. De twee broers, Eteokles en Polyneikes, hebben hun incestueuze vader opgesloten in zijn paleis om een verdere besmetting van Thebe te voorkomen. Ontstemd over die behandeling heeft Oidipous zijn zonen vervloekt: zij zullen door elkaars hand sterven.

Om dit te voorkomen besluiten de broers om beurtelings een jaar over Thebe te regeren, Eteokles als eerste. Als Polyneikes na een jaar de macht komt opeisen, weigert Eteokles die af te staan. Polyneikes eist dat Eteokles zich houdt aan hun onderlinge afspraak, en om die eis kracht bij te zetten ligt hij nu met een leger bondgeno­ten uit Argos voor de poorten. Hun moeder, Iokaste, onderneemt een vergeefse bemiddelingspoging waarin ze een dringend beroep doet op het principe van gelijkheid. Daarmee kiest ze feitelijk de kant van Polyneikes, hoewel ze zijn gewapende aanval op zijn vaderstad ondubbelzinnig afwijst.

De broers verdedi­gen in een fel debat hun positie. Polyneikes is bereid zijn leger terug te trekken als Eteokles zich alsnog aan de afspraken houdt, maar deze verklaart openlijk vast te houden aan zijn alleenheerschappij en jaagt zijn broer de stad uit. De strijd barst los en Thebe dreigt te vallen. Alleen een mensen­offer aan de oorlogsgod Ares kan de stad redden. Daarop offert Menoikeus, de zoon van Iokastes broer Kreon, tegen de zin van zijn vader zijn leven door van de stadsmuur te springen. Hij lost daarmee een generaties oude wrok van de oorlogsgod in jegens de stichter van Thebe, Kadmos, een van Menoikeus’ voorouders. De stad blijft behouden.

De broers vermoorden elkaar in een tweegevecht en Iokaste pleegt zelfmoord als ze de dode lichamen van haar zonen op het slagveld ziet. Aan het eind van het stuk wordt de oorzaak van al het leed, Oidipous, de vader die zijn zonen vervloekt had, door Kreon uit de stad verbannen. Antigone begeleidt hem.

De titel van het stuk verwijst naar het koor van jonge vrouwen die afkomstig zijn uit Fenicië en toevallig in Thebe komen vast te zitten op hun route naar Delfi. Zij zijn ongewild getuige van de verschrikkelijke gebeurtenissen. In hun liederen plaatsen zij die in de context van een verre mythische voorgeschiedenis. Deze reikt terug tot voor de stichting van Thebe door de eerste koning van de stad, Kadmos, die zelf uit Fenicië afkomstig was.

Leiderschap en de Griekse tragedie

Onderstaande tekst is een voordracht over leiderschap in de Griekse tragedie, geschreven voor het programma Wish you were here van Toneelgroep Amsterdam, en uitgesproken op 9 maart 2015. Hierin wordt uiteengezet waarom de Attische tragedie zo’n krachtig medium is om morele kwesties, bijvoorbeeld ten aanzien van leiderschap, ter discussie te stellen. Verschillende verschijningsvormen van leiderschap in de tragedie worden gerelateerd aan de actualiteit van het Atheense theater in de vijfde eeuw voor Christus.

U kunt op dit artikel reageren. Schrijvers van reacties worden verzocht hun naam en e-mailadres op te geven. U dient te zijn ingelogd om te kunnen reageren. Alleen inhoudelijke reacties worden geplaatst.

Griekse-tragedie-en-leiderschap

»

Antiek Theater te gast bij
Wish You Were Here – TGA

Maandag 9 maart 2015 vond in de Stadsschouwburg Amsterdam de derde avond plaats in een reeks van vier gewijd aan het thema leiderschap (centraal thema bij TGA in het seizoen 14/15). Tijdens deze avond stond “leiderschap en de Griekse tragedie” centraal.

Hoofdgast was Stefan Hertmans, die in 2007 Het zwijgen van de tragedie publiceerde (Amsterdam: De Bezige Bij), een reeks beschouwingen over de tragedie en haar weerbarstige actualiteit. Prof. dr. Paul Frissen (De fatale staat Amsterdam: Van Gennep 2013) hield een warm pleidooi voor de politiek noodzakelijke verzoening met tragiek.

Herman Altena zette uiteen waarom de Griekse tragedie zo’n krachtig medium is om morele kwesties, bijvoorbeeld ten aanzien van leiderschap, ter discussie te stellen. Daarbij relateerde hij verschillende verschijningsvormen van leiderschap in de tragedie aan de actualiteit van het Atheense theater in de vijfde eeuw voor Christus.

Acteurs van Toneelgroep Amsterdam lazen tijdens de avond onder meer korte scènes uit een aantal tragedies, waaronder Hyllos.

Stadsschouwburg Amsterdam
Maandag 9 maart 2015, 20.00 uur

» Lees hier de integrale tekst van Herman Altena’s bijdrage

»Toneelgroep Amsterdam – Wish You Were Here

Workshop tragedie spelen

In de Workshop tragedie spelen spelen de leerlingen een korte scène uit een Griekse tragedie en ontdekken ze aan den lijve wat de mogelijkheden en beperkingen zijn van de theatrale ruimte, welke dynamiek ontstaat als gevolg van de verschillende voordrachtsvormen – spraak, recitatief, zang – en hoe dynamisch de relatie tussen koor en personages kan zijn.

De workshop wordt ingeleid met een presentatie over de antieke opvoeringspraktijk, gebaseerd op de recentste wetenschappelijke inzichten. Hierin wordt het kader aangereikt dat de leidraad zal vormen bij de praktische enscenering. De aandacht gaat daarbij vooral uit naar de vorm van het theater en de positie van de toeschouwers, het decor, de opkomsten en afgangen van personages en hun onderlinge positionering in de theatrale ruimte, de betekenis van de verschillende voordrachtsvormen (spraak, recitatief en zang), en de invloed van kostuums, maskers en rekwisieten.

Ook de muzikaliteit van het Griekse theater en de plaats van het koor in de voorstelling zal nadrukkelijk aan bod komen. Over de Griekse dans en theatermuziek zelf is maar weinig bekend, maar in de tragedieteksten is de muzikaliteit prominent aanwezig. Waarom laten toneeldichters hun acteurs zingen? Hoe zitten koorliederen en solozangen van acteurs in elkaar en wat vertelt de vorm van de liederen over de opvoeringsmogelijkheden?

Tijdens de eigenlijke workshop gaan leerlingen zelf een scène visualiseren en onderzoeken we de relatie tussen tekst en enscenering. Leerlingen ontdekken dat een enscenering onvermijdelijk een tweede laag aanbrengt onder een tekst en dat die hen soms voor ingrijpende keuzes stelt. We onderzoeken hoe een monoloog in het theater tot leven gebracht kan worden, hoe dialogen in de theatrale ruimte gestalte krijgen en wat het belang is van stilte. Leerlingen met een muzikale achtergrond verzorgen desgewenst de compositie, begeleiding en uitvoering van koor- en/of solozangen.

Antiek Theater ontwikkelde een nieuwe workshop speciaal voor Euripides’ Elektra, maar overigens kan de workshop worden afgestemd op elke tragedie of komedie naar keuze. Ook is uitbreiding mogelijk door inzet van extra docenten met een specialisatie op het gebied van bijvoorbeeld theatervormgeving (kostuum, maskers, decor) en/of muziek voor theater.

Deze workshop is geschikt voor leerlingen van het vierde, vijfde en zesde leerjaar.

Praktisch:
De workshop wordt aangeboden voor één of twee dagdelen (één dagdeel duurt maximaal 4 lesuren excl. pauze) en vindt plaats op school. De maximale groepsgrootte bepaalt het aantal gastdocenten. Tot en met 20 leerlingen: één docent; 20-40 leerlingen: twee docenten; 40-60 leerlingen: drie docenten.

Antiek Theater werkt samen met ervaren professionele theatermakers op het gebied van regie, acteren, vormgeving en muziek.

Workshops voor grotere aantallen leerlingen
Sinds 2009 verzorgt Antiek Theater ook grootschaliger workshops waarbij grotere groepen leerlingen de praktijk van het theatermaken ervaren. Antiek Theater werkt hiervoor samen met onder meer Het Kunstgebouw en De Veenfabriek Leiden. Meer informatie over deze projecten leest u »hier.

Workshop Griekse tragedie en de film

In deze nieuwe workshop die Antiek Theater dit najaar ontwikkelt, maken de leerlingen kennis met verfilmingen van een of meer Griekse tragedies. We kijken naar het oorspronkelijke bronnenmateriaal en analyseren aan de hand van korte scènes hoe filmmakers het oorspronkelijke materiaal in hun eigen medium hebben omgezet.

Duur van de gastles is twee lesuren. De les is geschikt voor leerlingen bovenbouw, maar kan desgewenst worden aangepast aan 3de klas onderbouw.

nb: Deze les is nog in ontwikkeling, maar kan al wel worden aangevraagd. Beschikbaar in de tweede helft van het cursusjaar 2014-2015.

Oidípous – oratorium van Calliope Tsoupaki

Na de Lucas-passie die Calliope Tsoupaki in 2008 schreef voor het Holland Festival, keerde zij tijdens de editie 2014 terug met Oidípous, een semi-scenisch oratorium gebaseerd op Sophokles’ laatste tragedie Oidipous in Kolonos. En net als voor de Lucas-passie verzorgde Antiek Theater de Nederlandse vertaling van het libretto dat door schrijver Edzard Mik is samengesteld.

Oidípous
Muziek Calliope Tsoupaki
Libretto Edzard Mik
Uitvoering Nederlandse Bachvereniging
Muzikale leiding Jos van Veldhoven
Solisten Marcel Beekman (tenor), Nora Fischer (sopraan), Harry van der Kamp (bas)
Decor Christof Hetzer
Mise-en-espace Pierre Audi
Licht Bernd Purkrabek
Holland Festival 2014
28 en 29 juni – Muziekgebouw aan ’t IJ – Amsterdam

»Holland Festival